روش محو کردن محرک

بررسی روش محو محرک بر رفتار خودتحریکی دانش آموزان پسر اتیسم

برنامه آموزشی

روش محو کردن محرک:

محرک های پیش آیند تمیزی می توانند به صورت محرکات نیرومند کنترل کننده رفتار در آیند. گاه اتفاق می افتد که این کنترل محرکی ناسازگارانه است و لازم است محرکات کنترل کننده ی موجود با محرکات کنترل کننده دیگری عوض شوند. به روشی که توسط آن محرکات کنترل کننده رفتار تدریجا با محرکات کنترل کننده دیگر تغییر می یابند روش محو کردن می گویند( علی اکبر سیف،1391).

به نمونه ای از روش محو کردن محرک در آزمایش مارتین و همکارانش(1968، به نقل مارتین و پییر،1992) توجه کنید.

یک پسر بچه اوتیستیک به نام پیتر فقط گفته های دیگران را تقلید می کرد و نمی توانست به چیزهایی که دیگران به او می گفتند به طور مناسب پاسخ دهدو برای مثال، وقتی که از او می پرسیدند: اسمت چیه؟ در  پاسخ می گفت چیه یا اسمت چیه؟ این یک مشکل کنترل محرکی بود که در آن سوالهای که پرسیده می شدند به جای پاسخ های مناسب پاسخ های تقلیدی را برمی انگیختند.

با استفاده از روش محو کردن، مشکل این کودک بطرف شد؛ یعنی به او آموزش داده شد که در جواب به سوال اسمت چیه؟ پاسخ درست را بدهد. برای این منظور، ابتدا مربی تقویت کننده ی مناسب را شناسایی کرد. تقویت کننده ای که انتخاب شد پته ها (ژتونها)ی پلاستیکی بودند که با موا خوراکی مانند آب نبات و پاپ کرن (ذرت بو داده) قابل معاوضه بودند.

روش آموزش این گونه اجرا شد که ابتدا مربی پیتر را در صندلی در یک اتاق آرام نشانید و خود در مقابل او قرار گرفت. بعد با صدای آرام از او پرسید اسمت چیه؟ پیش از آنکه پیتر فرصت جواب دادن بیابد، مربی خیلی سریع و بلند فریاد زد پیتر. پیتر نیز کلمه پیتر را تقلید کرد و مربی این پاسخ او را با گفتن آفرین پسر و یک پته تقویت کرد. پس از تکرار این عمل برای چند بار، مربی با صدای بلندتر از پیتر پرسید اسمت چیه؟ و با صدای آرامتر جواب داد پیتر. و هر بار کودک را برای دادن پاسخ درست پیتر تقویت کرد. سرانجام مربی با صدای بلند از کودک پرسید اسمت چیه؟ و با حرکات لب و دهان و بدون صدا کلمه پیتر را به زبان آورد. با وجود این، کودک پاسخ درست پیتر را داد. پس از انجام ان عمل برای چند بار دیگر، مربی حتی از حرکت دادن لب و دهان خودداری کرد، اما پیتر در جواب به سوال اسمت چیه؟ گفت پیتر. یعنی در نهایت، کنترل محرکی بر روی پاسخ پیتر تدریجا از محرک پیتر به محرک اسمت چیه؟ تغییر یافت.

روش معروف آموزش تجسم، نیمه تجسم و انتزاعی مبتنی بر همین روش محو کردن محرک است. به عنوان نمونه، در مرحله ی مجسم آموزش، معلم ابتدا به کودکان از طریق نمایش واقعی یک عدد آن را به دانش آموزان می آموزد. مثلا 4 مداد را در کلاس به دانش آموزان  نشان می دهد و به آنها می آموزد که در دفتر خود بنویسند 4. در این یادگیری 4 مداد محرک است که پاسخ 4 را در کودکان بر می انگیزاند. در مرحله بعد، یعنی مرحله نیمه مجسم معلم شکل 4 مداد را بر روی تابلو می کشد و از کودکان می خواهد تا با دیدن آن شکل، بنویسند 4. در این یادگیری محرک اول (مدادهای واقعی ) با محرک جدید (شکل مدادها) عوض شده است. در آخرین مرحله (مرحله انتزاعی)، معلم به کودکان یاد می دهد که با شنیدن کلمه ی 4 بنویسند 4. یعنی سرانجام عدد 4 زیر کنترل محرک کلامی 4 در می آید. در زیر به یک نمونه واقعی از این گونه آموزش توجه کنید.

مورل، هاردی و مارتین(1974) با استفاده از روش محو کردن به یک پسر بچه 8 ساله در خود ماده به نام دنی شمردن اشیا را آموزش دادند. مراحل مورد استفاده در این پژوهش از قرار زیر بودند:

مرحله 1

یک صفحه سفید که تعدادی دایره بر روی آن کشیده شده بود و عددی در سمت راست بالای ان تعداد دایره ها را نشان می داد به کودک نشان داده شد. معلم با اشاره به عدد نوشته شده در گوشه سمت راست بالای کاغذ عدد از کودک می خواهد جواب درست را بگوید. با جواب درست دایره های را روی کاغذ دیگری که همان تعداد دایره زرد رنگ داشت قرار می داد.یا 10 کوشش متوالی درست مرحله دوم انجام میشد.

مرحله 2

روش آموزش مرحله دو همان روش مرحله 1 بود با این تفاوت که خط محیط دایره ها نازکتر بود.

مرحله 3

  روش آموزش مرحله سه همان روش مرحله 2 بود با این تفاوت که خط محیط دایره ها مقطع بود.

مرحله 4

روش آموزش مرحله چهار همان روش مرحله 3 بود با این تفاوت که کاغذ روی میز سفید بودو تنها عدد در گوشه سمت راست بالای آن نوشته شده بود.

مرحله5

روش آموزش مرحله پنج همان روش مرحله 1 بود با این تفاوت که صفحه کاغذ بر روی میز قرار داده نشد و تعداد دایره های بریده شده به آزمودنی نشان داده شد  و معلم تعداد آنها را پرسید. این مرحله نیز 10 کوشش دارد.

مرحله 6

از آزمودنی خواسته می شود تعداد درست دایره ها را بر کف دست معلم قرار دهد. بعد از 10 کوشش متوالی صحیح آزمون به پایان رسید.

این آزمون نشان داد که چگونه با استفاده از روش محو کردن محرک می توان به یک کودک اوتیسم شمارش و هر گونه یادگیری را آموخت.

ابزار برنامه آموزش:

ابزار برنامه مداخله ای از نوع پیش آزمون- پس آزمون یک گروهی است. قبل از اجرای متغیر مستقل(برنامه آموزشی) آزمودنی ها مورد اندازه گیری قرار گرفته، سپس برنامه محو کردن محرک روي 6 کودک  مبتلا به اتيسم به اجرا در آمده( به مدت 30 ساعت) و مجددا آزمودنی ها اندازه گیری شدند. جامعه آماري در اين پژوهش شامل كليه کودکان اوتيستیک مدرسه ضیافت واقع در اندیشه بود. براي انتخاب نمونه ها از روش نمونه گيري در دسترس استفاده شد. گروه نمونه شامل 6 نفردانش آموز پایه اول و میانگین سن 8 سال که به طور تصادفي و از میان کودکان اوتیستیک دبستان ضیافت در سال 93  انتخاب شده بودند. ابزار پژوهشی این برنامه تست استروپ بود که یکبار قبل از انجام برنامه آموزشی از کلیه آزمودنی ها به عمل آمد و بعد از انجام آموزش نیز برای کلیه آزمودنی ها اجرا شد.  این آزمون برای اندازه گیری سرعت عمل و دقت مغز در واکنش یه یک سری کلمات میباشد. نام این آزمون استروپ کلاسیک میباشد. در این آزمون باید به دو دسته از کلمات رنگی پاسخ داده می شود.

دسته ی اول متجانس ها میباشند که شامل کلمات رنگی ای میباشند که به همان رنگی هستند که خود کلمه به آن اشاره میکند مثلا کلمه ی قرمز به صورت  قرمز  ظاهر میشود. دسته ی دوم غیر متجانس ها میباشند که بر خلاف دسته ی اول، کلمه و رنگ با یکدیگر همخوانی ندارند مثلا کلمه ی قرمز به صورت  قرمز  و به رنگ سبز نمایش داده میشود. به طور خلاصه، شما در این آزمون باید به رنگ کلمات واکنش نشان دهید و معنی کلمات را نادیده بگیرید. این آزمون شامل دو مرحله میباشد:

* تمرین: در این مرحله به شما نحوه ی پاسخگویی به آزمون با کمک صفحه کلید را آموزش می بینید.

* آزمون اصلی: در این مرحله شما باید به کلمات رنگی نمایش داده شده واکنش نشان دهید با انتخاب رنگ آن کلمه.

تمرین در ابتدا برای شما 40 دایره ی رنگی نمایش داده خواهد شد و شما بایستی با استفاده از کیبورد، کلید رنگ مربوطه را فشار دهید. این مرحله تمرینی خواهد بود برای یادگیری مکان کلید های کیبورد مربوط و روان شدن دست شما قبل از ورود به آزمون اصلی. کلید ها به شرح زیر میباشند:

 قرمز  = ‘?’ or ‘/’ key

زرد  = ‘<‘ or ‘,’ key

سبز  = ‘C’ or ‘c’ key

آبی  = ‘Z’ or ‘z’ key

برای یاد آوری رنگ ها و کلید کیبورد متناظر با آنها، مستطیل های رنگی زیر تعبیه شده اند تا هنگام انجام تست در صورت فراموش کردن رنگ و کلید متناظرش ، از آنها راهنمایی بگیریم

لطفا به رنگ ها با استفاده از کلید های کیبورد اشاره شده در بالا با دقت و سرعت پاسخ دهید . به یاد داشته باشید تنها در مرحله ی تمرین به شما بازخوردی نمایش داده خواهد شد که آیا کلید صحیح را فشار داده اید یا غلط. اشکال زیر انوا بازخورد ها را نمایش میدهند.

نکته:  شما همچنین میتوانید در طول اجرای تمرین با فشردن کلید اسکیپ بر روی کیبورد خود از تمرین خارج شوید ولی این کار برای کسانی که هنوز به مکان کلید ها مسلط نشده اند پیشنهاد نمیشود زیرا عدم تسلط به کلید ها باعث میشود تا نتیجه ای ضعیف تر از حال نرمال بدست بیاورند.

 پس از اتمام تمرین اولیه احتمالا قادر خواهید بود بدون نگاه کردن به کیبورد، مکان کلیدهای رنگی را آموخته و فشار دهید. در هنگام آزمون از شما سوال میشود که آیا تمرین مفید بوده یا همچنان میخواهید ادامه دهید و از میخواهد که برای ورود به آزمون اصلی از کلید آبی و برای تمرین مجدد از دیگر کلیدهای رنگی استفاده نمایید.

آزمون اصلی

 پس از ورود به آزمون اصلی به شما کلماتی رنگی نمایش داده خواهد شد و شما بایستی تمرکز داشته و با دقت و سرعت نسبت به رنگ نمایش داده شده واکنش نشان دهید و نسبت به متنی که در صفحه میبینید بی تفاوت باشید. به عنوان مثال

 در حالت  قرمز , جواب صحیح کلید  سبز  میباشد

 و یا در در حالت  زرد , جواب صحیح کلید  آبی  میباشد

 در پایان آزمون، شما آماری از پاسخ های خود شامل تعداد پاسخهای صحیح و غلط ، میانگین زمانی واکنش های شما در حالت کلی و همچنین به تفکیک نوع سوال های مطرح شده را مشاهده خواهید کرد

در طول آزمون شما به دو گروه اصلی از حروف پاسخ خواهید داد

 الف. گروه متجانس ها که در این گروه شما حروفی را مشاهده میکنید نمایانگر رنگ خود نیز میباشند، مثلا: قرمز 

 ب. گروه غیر متجانس ها که در این گروه حروف و رنگ آنها با یکدیگر همخوانی ندارند و واضح است به مراتب سخت تر از دسته ی اول میباشند، مثلا : قرمز 

 سرعت عمل شما در واکنش نشان دادن به رنگ ها نشان دهده ی فعالیت بهتر مغز شما میباشد. معمولا واکنش های زیر یک ثانیه ( 1000 میلی ثانیه ) برای دسته متجانس ها و حدود یک ثانیه برای دسته ی غیر متجانس ها نشان دهنده ی یک عملکرد خوب میباشد و البته در حالت کلی، افراد جوان و تحصیل کره نسبت به پا به سن گذاشته ها عملکرد بهتری خواهند داشت

 هدف از این تست اندازه گیری معیاری به نام “نمره ی تداخل”  میباشد که از متوسط زمان پاسخ دهی شما به دو دسته ی ذکر شده به دست می آید. این نمره همچنین نشان دهنده ی توانایی مغز ما در مدیریت وظایف جدید می باشد که نیازمند تقویت توجه، تغییر پذیری و پاسخ دهی نسبت به عادات گذشته است. این نمره عموما اشاره دارد به “عملکردهای شناختی اجرایی”  که هرچی نمره ی تداخل کمتر باشد، نشان دهنده ی عملکرد بالاتر و تعداد پاسخ های غلط کمتری از طرف آزمودنی میباشد.

زمان متوسط برای انجام این آزمون به طور متوسط 5 دقیقه میباشد و نتیجه ی نهایی را پس از انجام مرحله ی آزمون اصلی مشاهده می شود.

بعد از انجام تست استروپ از کلیه آزمودنی ها، کلیه ی آزمودنی ها تحت آموزش قرار گرفتند ( به مدت 1 ماه) و در پایان آموزش مجددا آزمون استروپ  برای آزمودنی ها اعمال شد.

نتایج و تفسیر برنامه آموزشی:

 

قبل از اجرای متغیر مستقل

مولفه های آزمون استروپ

آزمودنی ها

تعداد خطا: همخوان

ناهمخوان

27/10

27/12

60/10

32/11

35/11

25/12

34/10

45/12

28/10

35/12

32/11

21/12

تعداد صحیح:

همخوان

ناهمخوان

93/24

47/22

47/26

25/25

45/23

20/22

24/25

36/22

56/25

23/23

45/25

35/23

زمان واکنش:

همخوان

ناهمخوان

60/40

53/38

60/38

56/37

56/40

60/38

55/40

55/38

48/40

60/39

45/40

57/35

نمره تداخل:

07/2-

04/1-

96/1-

2-

88/0-

88/4-

بعد از اجرای متغیر مستقل

مولفه های آزمون استروپ

آزمودنی ها

تعداد خطا: همخوان

ناهمخوان

65/11

55/10

64/12

55/11

45/10

50/10

55/9

50/9

50/11

45/12

تعداد صحیح:

همخوان

ناهمخوان

35/28

60/27

36/27

45/27

55/29

50/29

45/30

50/30

50/28

55/27

زمان واکنش:

همخوان

ناهمخوان

58/39

55/38

25/40

30/40

55/35

25/38

45/38

55/40

60/38

58/38

نمره تداخل

03/1-

05/0

7/2

1/2

02/0-

آزمون T وابسته

T- value

متغیر پیش بین

متغیر ملاک

نتیجه آزمون

026/0

رفتار های تازه

دقت و توجه

رد فرض صفر

نتایج نشان داد بین روش آموزشی محو محرک و افزایش دقت رابطه وجود دارد.

نتایج پیش آزمون و پس آزمون معنادار شد یعنی فرض صفر رد و فرض خلاف تایید شد.

منابع فارسی و انگلیسی

1.روش آموزش متقابل، وسیله ای برای پرورش راهبردهای شناختی و فراشناختی، فصلنامه مدیریت در آموزش و پرورش، شماره 1، بهار1390

2.مفهوم سنجش و تاثیر آن بر روش آموزش معلم و کیفیت یادگیری دانش آموزان ، مجموعه مقالات اولین همایش ارزشیابی، وزارت آموزش و پرورش، معاونت آموزش عمومی و امور تربیتی، آذر 1391

3.سیف ،علی اکبر(1390) ، روان شناسی پرورشی: روان شناسی یادگیری و آموزش(ویراست نو)، تهران:آگاه

4.سیف؛ علی اکبر(1392) ، تغییر رفتار و رفتار درمانی(ویرایش سوم)، تهران: روان

                                                                                                  Hall ,R.V.crister,c,s.s .(1980).Teacher and parent as               researchers. Journal of Applied behavior.3,274                             

Martin,G.L.(1982).thought stopping and stimulus controlto decrease disturbingthought. Journal of behavior modification

 

توسط |۱۳۹۸-۷-۲۶ ۰۸:۴۷:۴۱ +۰۰:۰۰مهر ۲۶ام, ۱۳۹۸|دسته‌بندی نشده|

دیدگاه خود را بنویسید